ქრონოსი

ბესიკის საფლავის ძიების ისტორიიდან

მიხეილ ბახტაძე — 2026-01-15

The renowned Georgian poet Besarion Gabashvili (1750-1791), better known as Besiki, travelled to Russia in 1787 on a diplomatic mission on behalf of King David of Imereti, son of Giorgi. During this mission, he met Field Marshal Grigori Potemkin and resided at Potemkin’s camp, initially in Chisinau and later in Iași, where he passed away in 1791.
For a long time, not only the location of Besiki’s death and burial but even the exact date of his passing remained a matter of controversy.
On March 27, 1949, Niko Berdzenishvili discovered Besiki’s tombstone. However, the grave itself no longer existed, as the old cemetery had been closed. While the discovery of the tombstone was significant, uncertainty remained regarding whether Besiki’s remains had been relocated or left in their original resting place.
Giorgi Leonidze, who visited Romania multiple times, was particularly interested in the location of Besiki’s grave. In 1958, Vakhtang Beridze, who accompanied him on one of these trips, wrote: “Finally, we visited the place where Besiki is buried. The old church has been demolished, and in its place, now stands a marketplace, with stalls set up near Besiki’s supposed resting site. It is believed that, like others buried there, Besiki’s remains were moved elsewhere – but no one knows for certain”.
Interestingly, as early as 1885, Zakaria Chichinadze was already aware of the inscription on Besiki’s tombstone. In a book published that year, he provided an almost exact rendition of the inscription. It is likely that someone who had seen Besiki’s grave firsthand relayed this information to him. However, the identity of this individual and the circumstances under which they visited Iași remain unknown.
In early 1989, Givi Mepisashvili, Chairman of the Kutaisi Writers’ Union, published an appeal titled “Let Besiki Rest in His Homeland”. This was accompanied by a letter sent to him in 1967 by Sergo Kavtaradze, the Soviet Ambassador to Romania from 1945 to 1952. In the letter, Kavtaradze wrote: “As far as I remember, Besiki was buried by his brother. I preserved his tombstone in Iași. The grave itself was never searched for. In my opinion, it would not have been difficult to find, as the churchyard was quite small. During my time, it had already become a marketplace. I reported this in detail to Moscow and Georgia, but my appeals found no response from the so-called ‘patriots’ of that time. I could have arranged for the transfer of Besiki’s remains and tombstone to Georgia… but my voice remained unheard”.
When Mepisashvili proposed reburying Besiki in Georgia, the only known information about his burial site was that it had been located somewhere in Iași. However, a particularly intriguing piece of evidence emerged that complicated the matter.
In 1929, the Georgian émigré newspaper “Tetri Giorgi” published an article by Mikheil Dadiani, a Georgian cadet and later an officer in the Polish army. In this article, Dadiani recounted that after leaving Georgia in 1921, he found himself in Romania, specifically in Bucharest, where he claimed to have discovered Besiki’s grave in one of the city’s cemeteries: “Besiki’s grave is in a terrible state. What was undoubtedly once a beautiful monument has been reduced to a mere trace, so eroded that only a few words in Latin are still visible – among them ‘Giorgio’ and ‘Gaba,’ which must be part of Besiki’s surname. Perhaps this grave was forgotten because we never had certainty about Besiki’s burial site. Many believed he was buried in Iași, possibly confusing him with another prominent Georgian figure. Now that we know exactly where his grave is, we are obliged to take care of it”.
However, Dadiani did not specify which cemetery in Bucharest he had visited, making verification of his claim impossible. Moreover, it is conceivable that he misread the inscription, mistakenly interpreting the letters “Gaba” as a reference to Besiki.
While it is theoretically possible that someone transferred Besiki’s remains from Iași to Bucharest, the question remains – who would have undertaken such an arduous task? Why would they leave behind the tombstone, a valuable marble slab? Perhaps because moving it would have been too difficult? And why reinter him in Bucharest rather than in another cemetery in Iasi?
There are no definitive answers. One can only speculate. However, I am inclined to believe that Dadiani misidentified another person’s grave as Besiki’s.
Given that the poet had no relatives in the area, it is plausible that when the cemetery in Iași was dismantled, his remains were either left in situ or reburied in a nearby location.

დიაუხის ქვეყნის ნაფუძარზე: შუა საუკუნეების ქართული ცენტრები ისტორიულ ტაოში

ირაკლი კოპლატაძე — 2026-01-15

The present paper aims to identify revised locations of Shashilu, Shesheti, Zua(ni), Utukhai, Ashkalashi, Bia(ni), Khusha(ni), Ultuza, Uldini (Didi), Kada (Qada), the Country Gate, Khushalkhi, and Kulkha – ancient cities and centers of the Diauehi (Diaokhi) Kingdom, as recorded on cuneiform tablets of the Urartian kings Menua, Argishti I (son of Menua), and Sarduri II (son of Argishti I). Drawing on an analysis of historical sources and research, a comparison of toponyms found in historical atlases and online satellite maps (Google Maps), as well as multiple field visits conducted between 2016 and 2018, this article attempts to localize each of the aforementioned cities or ‘countries’ of Diauehi, along with the ‘Georgian Gate’ (Gürcü-Kapı), the ‘Three Gates’ (Sami-kari), and the ‘Engüzek Gate’ (Engüzek-kapı), within the gorges of the Tortum-Su (Tortumists’q’ali, Tortum Çayı) and the Oltu-Su (Oltisis Ts’q’ali, Oltu Çayı) rivers. In particular, Shasharoz, the name of an unidentified chapel discovered in 2016 south of Uzundere (Tortum Gorge), with Georgian lapidary inscriptions, probably from the 10^th century, bears a resemblance to that of the ancient Diauehi capital, Shashilu: Shashilu // Shashilo // Shashalo // Shasharo-z.
Mapping of ancient cities also showed that the geography of Urartian military campaigns coincides with an important trade route, which passed from Erzurum through the Georgian Gates, Tortum-Su, Oltu-Su and the Chorokhi river and continued to Sarpi, the modern Georgian-Turkish border, which corresponds to the theories of the settlement of Colchis from the southeast (presumably, from Kola) in the Black Sea region. Moreover, the studies also indicate that David III Kouropalates, the 10^th-century King of Georgia, who resided at Oltu Castle with its religious center at Bana (Oltu Gorge), had to build the main Christian centers in the Tortum Gorge (Khakhuli, Oshki, Ishkhani, Otkhta, Parkhali), all in the immediate vicinity of old Diauehi cities which, after the reintegration of Tortum into the medieval Georgian Kingdom of Tao, epitomised the country’s strength and power.
Viewed from a broader historical and geographical perspective, one can observe that from the rocky heights along the road from Erzurum to Tortum, the headwaters of three major rivers are visible. One of these – the Ch’orokhi (via its tributaries, the Tortum-Su and Oltu-Su) flows northward into the Black Sea; the Araks (Aras), which has one of its sources in the Gioklia Pass and flows into the Caspian Sea following a confluence with the Kura (Mtkvari) River; the Dumlu-Su, Kara-Su and Sercham-Su, which join the Euphrates, flowing southwards into the Persian Gulf. Therefore, the Moskhi Mountains, in conjunction with the Kop Mountains, which demarcate its southern border from the Anti-Taurus Mountains, constitute a pivotal watershed not only for the aforementioned rivers but also for the ancient civilisations. Two branches of its inhabitants, along the basins of the Ch’orokhi and Kura rivers, played a significant role in the formation of the Georgian ethnos and its statehood over millennia of migrations, wars and peace, trade and mutual exchange.

მეფე მირიანის ჰიბრიდული პრეზენტაცია ლეონტი მროველთან

სტივენ ჰ. რაპი უმცროსი — 2026-01-15

„ქართლის ცხოვრების“ თხზულებათა დასაწყისი ნაწილი დიდი ხანია, რაც მკვლევართა ყურადღებას იქცევს. ქართველთა ეთნოგენეზის ისტორიას, რომელიც ტრადიციულად მეთერთმეტე საუკუნის ეპისკოპოსს, ლეონტი მროველს მიეწერებოდა, დღეისათვის ისტორიკოსთა დიდი ნაწილი სამი განსხვავებული ტექსტის კომპენდიუმად მიიჩნევს. „ცხორებაჲ ქართველთა მეფეთა“-ს სულ მცირე ორი კომპონენტი მროველის მოღვაწეობამდე დიდი ხნით ადრეა შექმნილი. კომპენდიუმის თავდაპირველი ნაწილის მერვე ან მეცხრე საუკუნით დათარიღებაც აღარ არის უჩვეულო. ტექსტის ეს ნაწილი, უეჭველია, ემყარება უფრო ადრინდელ ზეპირ და შესაძლებელია, წერილობით ტრადიციასაც; მას პრეტენზია აქვს, წარმოაჩინოს ქართველთა სათავეები კავკასიის ისტორიის კონტექსტში, მათი სამეფოს წარმოქმნა, მეფეთა დინასტია მირიანამდე. იმავდროულად, მისი თხრობა, უპირატესად, აღმოსავლეთ მხარეს, ქართლს ეხება.
მირიანზე თხრობისას, ტექსტი უეცრად წყდება; მას აგრძელებს ჰაგიოგრაფიული თხზულების „ნინოს ცხოვრების“ სრული ვერსია. „ცხოვრებას“ უშუალოდ მოსდევს მირიანის მომდევნო პირველი ქრისტიანი მეფეების მოკლე ისტორია. ნიშანდობლივია წარმართი და გაქრისტიანებული მირიანის პრეზენტაციებს შორის ტონალობის ცვლილებაც.
რა უნდა ყოფილიყო ამის მიზეზი? სტატიაში წარმოდგენილია მოსაზრებები, თუ რატომ შეიტანეს მთლიანი ჰაგიოგრაფიული ტექსტი, რომელიც დამოუკიდებელი თხზულების სახით „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ კორპუსმა შემოინახა, ისტორიოგრაფიულ „ქართლის ცხოვრებაში“. გარდა ამისა, უნდა ვუპასუხო იმ კითხვასაც, თუ რატომ წყდება უეცრად დასაწყისი თხრობა მირიანის შესახებ მაინცდამაინც მისი გაქრისტიანების მომენტისთვის. „ქართლის ცხოვრებაში“ მირიანის დანარჩენი მეფობა განხილულია მხოლოდ და მხოლოდ „ნინოს ცხოვრებაში“. მეფის მიერ ქრისტიანობაზე მოქცევა მეტად გამარტივებული პასუხი იქნებოდა. ახსნის პოვნა შესაძლებელი უნდა იყოს ქართული ისტორიოგრაფიული წყაროების ორიგინალურ, მაგრამ დაკარგულ ვერსიებში, ისევე როგორც კავკასიის ინტეგრაციაში ირანულ (“Iranic”) სამყაროში გვიანანტიკურ ხანაში.

იდეოლოგიური ტენდენციები ძველი აღმოსავლეთის ისტორიის საბჭოთა პერიოდის სასკოლო სახელმძღვანელოებში

ზაზა ქარჩავა — 2026-01-15

The main topic of the article is the ideological tendencies present in Soviet-era school textbooks on the history of the Ancient East. The Article discusses school textbooks published during the Soviet period, that dealt with the history of the ancient world.
The core issue explored is the use of history textbooks as instruments of propaganda within a totalitarian state. From this perspective, it seems interesting to discuss an era that is several millennia away from the Soviet period. The research questions are formulated under the main problem: How did Marxist theory prevailing in the totalitarian state with its Leninist-Stalinist variations, affect the Soviet scientific community? To what extent did the political climate of the USSR shape interpretations of such a remote past as the ancient world? To what extent did Soviet historiography adhere to the views of Karl Marx and Friedrich Engels on the history of the ancient world? How did shifts within the Soviet political elite impact the teaching of ancient history in schools?
The report is interdisciplinary, combining current issues in pedagogy and historiography. The study of textbooks is a relevant issue in modern historiography, as textbooks constitute a distinct type of historical source that clearly reflects both historiographical trends and the historical and cultural background. A textbook is a kind of propaganda instrument, and it has this function even more pronounced within totalitarian regimes.
It is worth noting that relatively few scholarly works have been devoted to this topic. While working on the report and analyzing the existing literature, two chronological groups of publications were identified, which also differ in content. The first group includes scientific literature on textbooks published in the Soviet Union, while the second group includes works produced after the collapse of the Soviet Union.
The paper uses the historiographical research methods and is methodologically grounded in the principles of historical cognition. To address the research questions, the study applies hermeneutic, discourse, and comparative analysis.
The study revealed that textbooks published in the early years of the Soviet Union were the least influenced by ideological dogma, as the regime had not yet fully consolidated control over all spheres of public life. The study found that Soviet historiography distorted the ideas of Marx and Engels on ancient history adapting them to serve its own ideological objectives. Ideological trends shifted in accordance with the changes in the party nomenclature. The research further demonstrated that ancient world history textbooks had two main propaganda functions: they were supposed to instil in students a Marxist-Leninist-Stalinist interpretation of history, and at the same time, promote an atheistic worldview through the educational content.

ქრონოსი, 6, 2025

2026-01-15

მიჯაჭვულობა ნოსტალგიურ სივრცესთან: ყარაბაღიდან იძულებით გადაადგილებული მამაკაცების მიერ აზერბაიჯანული ჩაიხანების ხელახლა შექმნა

გიორგი ვახტანგაშვილი — 2026-01-15

წინამდებარე სტატიაში განხილულია ჩაის სახლების (ჩაიხანას) სოციალური და ემოციური მნიშვნელობა ყარაბაღიდან იძულებით გადაადგილებული აზერბაიჯანელი მამაკაცების ყოველდღიურ ცხოვრებაში. ეთნოგრაფიულ კვლევაზე დაყრდნობით, ნაშრომში ნაჩვენებია, თუ როგორ და რატომ ქმნიან ხელახლა იძულებით გადაადგილებული პირები ამ ტრადიციულ სივრცეებს ახალ საცხოვრებელ გარემოში. ნაშრომში ჩაიხანები წარმოდგენილია, როგორც კულტურული უწყვეტობის შენარჩუნების, ტრავმის გადალახვის, სოციალური კავშირების განმტკიცებისა და ადგილის მიმართ ახალი ემოციური მიჯაჭვულობის შექმნის საშუალება. ამგვარი ანალიტიკური მსჯელობა, თავის მხრივ, უკავშირდება სამეცნიერო დებატებს სივრცეზე, ნოსტალგიასა და სოციალური ადაპტაციის თავისებურებებზე. კვლევა ეფუძნება 2022 წელს ჩატარებულ სამთვიან ეთნოგრაფიულ საველე კვლევას ბაქოსა და ბილიასუვარში (ყარაბაღიდან იძულებით გადაადგილებულ აზერბაიჯანულ მოსახლეობასთან). ეთნოგრაფიულ ველთან წვდომა რთული იყო თემის პრობლემურობის, იმ პერიოდში მიმდინარე ყარაბაღის კონფლიქტისა და მასთან დაკავშირებული სხვა მიზეზების გამო. ამ პრობლემის გადასაჭრელად, სტატიაში ხაზგასმულია პოსტკონფლიქტურ ეთნოგრაფიაში არაფორმალური ურთიერთობებისა და მთხრობელებთან პერსონალური დაახლოების მნიშვნელობა.
ნაშრომის თეორიული ჩარჩო ეყრდნობა გ. ჰაჟის აქტიური ნოსტალგიის კონცეფციას, რომელიც ნოსტალგიას განიხილავს არა როგორც წარსულზე პასიურად და მტკივნეულად მიჯაჭვულობის განცდას, არამედ როგორც მომავლისკენ მიმართულ ემოციურ პრაქტიკას. იძულებით გადაადგილებული პირებისთვის ნოსტალგია ხდება იდენტობის აღდგენისა და ახალი კავშირების შექმნის ინსტრუმენტი. ნაშრომის ინდუქციურად განზოგადებისას ეთნოგრაფიული მასალის ანალიზი ეყრდნობა ტუანის თეორიასაც, რომელიც კონკრეტული სივრცის ემოციური დატვირთვის მქონე ადგილად გარდაქმნის პროცესში ადამიანთა შეგრძნებებისა და ემოციური გამოცდილებების როლს უსვამს ხაზს. აღსანიშნავია კონერტონის და ჰერცფელდის ნაშრომებიც, რომელთა დახმარებითაც შესაძლებელი ხდება მეხსიერებისა და გენდერული სივრცეების ანთროპოლოგიური ანალიზი.
სტატიაში განხილულია ყარაბაღიდან დევნილი აზერბაიჯანელი მამაკაცების მიერ სამი განსხვავებული ჩაიხანის ხელახლა შექმნის ნიმუში. პირველი მათგანი მდებარეობს ბაქოში, ყოფილ სტუდენტურ საერთო საცხოვრებელში, რომელშიც ყარაბაღიდან (აღდამიდან) იძულებით გადაადგილებულმა პირებმა, დასახლების შემდეგ, გადაწყვიტეს ტრადიციული, მხოლოდ მამაკაცებისთვის განკუთვნილი სივრცის ხელახლა შექმნა. ამ სივრცეში ჩაის სმა და ტრადიციული თამაშები ჩაიხანას ერთგვარ სენსორულ თავშესაფრად აქცევს, რომელშიც მამაკაცები ყოველდღიურად იკრიბებიან, ცვლიან ინფორმაციას, განიხილავენ პრობლემებს და ამყარებენ საკუთარ სოციალურ კავშირებს.
მეორე ჩაიხანა წარმოადგენს მოდერნიზებულ და ახალგაზრდულ კულტურაზე მორგებულ ჩაის სახლსა და სასტუმროს ბაქოს ცენტრში. მისი შემქმნელი, ახალგაზრდა იძულებით გადაადგილებული მამაკაცი, შეეცადა ტრადიციული სივრცე გადაექცია ინკლუზიურ ადგილად, სადაც ყოფნა ქალებისთვისაც იქნებოდა დასაშვები და რომელშიც გაერთიანებულია მუსიკა, თანამედროვე სამაგიდო თამაშები და ურბანული ესთეტიკა. ფლორა წარმოადგენს აზერბაიჯანული კულტურისთვის დამახასიათებელი ტრადიციული ჩაის სახლის ახალი თაობის ინტერესებისთვის მორგების ორიგინალურ მცდელობას, რომელშიც ერთმანეთს ერწყმის დევნილობის პერიოდში ჩამოყალიბებული ბავშვური მისწრაფებები, ბიზნესინტერესი და იძულებით გადაადგილებულთა რესოციალიზაციის მცდელობანი.
ჩაიხანის მესამე მაგალითი ბილიასუვარის იძულებით გადაადგილებულთა დასახლებას მოიცავს. წინა შემთხვევებისგან განსხვავებით, ბილიასუვარის ჩაიხანა ფუნქციონირებს როგორც ერთგვარი რესტორანი. მისი კულტურული მნიშვნელობა, ერთი შეხედვით, ისეთივეა, როგორც განხილული პირველი ჩაიხანისა, მიუხედავად ამისა, იძულებით გადაადგილებულთა სოციალური სივრცის ანალიზისას გამოიკვეთა, რომ ჩაიხანა, როგორც პროფანული სივრცე, ნაკლებმნიშვნელოვანია დასახლების მორწმუნე საზოგადოების წარმომადგენელთა ნაწილისთვის, რომლებსაც ნამაზის ლოცვების შემდეგ, ჩაის სახლში სტუმრობას, საკუთარ საცხოვრებელ გარემოში ინტერაქცია ურჩევნიათ. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში ჩაიხანის სოციალურ მნიშვნელობაზე, წინა შემთხვევებისგან განსხვავებით, გავლენას რურალური გარემო და მორწმუნე მუსლიმი საზოგადოების ყოველდღიური რელიგიური პრაქტიკაც ახდენს.
საბოლოო ჯამში, ეთნოგრაფიულ მასალაზე დაყრდნობით, სტატიაში გამოკვეთილია ჩაიხანის, როგორც ტრადიციული აზერბაიჯანული სოციალური სივრცის ხელახლა შექმნის შემთხვევები ყარაბაღიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა მიერ. ამ პროცესის აქტიური ნოსტალგიისა და სივრცის ანთროპოლოგიის ჩარჩოებში ანალიზის შედეგად სტატიაში ჩაიხანა ერთგვარ მიკროკოსმოსადაა წარმოდგენილი, რომელიც აზერბაიჯანელ დევნილ მოსახლეობაში არსებულ ეკონომიკურ, რელიგიურ თუ სოციოკულტურულ პრობლემებს ასახავს.

ბრინჯაოს საკინძი ზემო იმერეთის ტერიტორიიდან

ბიძინა მურვანიძე — 2026-01-15

An intriguing bronze pin shaped like a double blade halberd resembling an axe is housed the Ch’iatura Local History Museum. It was discovered accidentally in 1970 in the village of Itkhvisi. The pin is 20 cm long. Its 16.5 cm long pin-rod is crowned with a 4.5 cm long and 5cm wide top. One half of the shaft is adorned with incisions. The transition point between the terminal and the shaft is markedly thickened and pierced by a transverse hole approximately 1 cm in diameter. A pair of circular perforations at the center of the terminal gives the impression that the upper section may once have borne clearly defined figurative elements.
The Ch’iatura pin’s form and specific details suggest close parallels with double-bladed halberd-shaped bronze pendant-amulets discovered in Kvemo (Lower) Kartli (Ts’ints’q’aro), which B. Kuftin dates to the Early Iron Age. A similar object, dated to the 7^th-6^th centuries BC, was found at the Eli-Baba cemetery in southern Georgia. Further analogies, particularly in terms of shape, can be observed in artifacts from Ach’ara – specifically clothing pins unearthed at the Choloki settlement (according to the shape of a mould) and a barrow in Makhvilauri.
There are also noteworthy distant parallels with Greek-Macedonian artefacts – namely, triple-stepped double-axe-shaped pendants and buttons found in the cemetery of Vergina. Notably, all of these were recovered from female burials and are interpreted as items of personal adornment. They are dated to the 10^th-9^th centuries BC.
The absence of a clear archaeological context for the bronze pin complicates efforts to determine its precise chronology. Nevertheless, we propose that the Ch’iatura pin and the double-edged halberd-like pendants known from other regions of Georgia should be examined within a unified conceptual framework. These artefacts likely belong to a shared cultural horizon and can be tentatively dated to the transitional period between the end of the second millennium BC and the beginning of the first millennium BC. We conditionally associate their origin with the Aegean cultural sphere. This era was marked by the establishment of close contacts between western Georgia and several regions of the Mediterranean. Evidence of these interactions includes beads made from ceramic, bronze, and other materials. Numerous finds from both lowland and highland Colchian sites – particularly from Early Iron Age and Classical-period contexts, such as the Brili burial ground – further attest to these cultural exchanges.

ლაზიკაში მდგარი ბიზანტიური სამხედრო დანაყოფების ეთნიკური შემადგენლობის საკითხი ახალი არქეოლოგიური მონაცემების საფუძველზე

ბესიკ ლორთქიფანიძე — 2026-01-15

In 2019, during excavations near the main gate of the Nokalakevi settlement, a fragment of a two-part belt buckle (Fig. 1) was uncovered in an early medieval cultural layer beneath 6^th-century steps. The artifact preserves only the section intended for attachment to leather; the tongue and locking mechanism are missing (Fig. 2).
The preserved part of the buckle is rectangular in form, measuring 3.4 cm in height, 2.3 cm in width, and 0.4 cm in thickness. It is made of bronze and seems to have been gilded as traces of gold are visible along the edges. The buckle was decorated with colored glass inlays. The composition consists of nine sections, separated by bronze dividers, all framed by a rectangular, embossed border. The upper and lower two parts are rectangular. Though none of these parts show traces of glass. In the center, there is a rhombus-shaped inlay, surrounded by four triangular sections. Only one of these contains a dark red glass plate, while the remaining three empty triangular sections, with one showing a white residue, which is likely a trace of glue used to secure the glass. A similar residue is present inside one of the rectangular sections. This suggests that the glass was not poured into the sections but rather inserted and fixed with glue.
The buckle detail, outside the embossed frame, has three sides with 2 mm diameter holes. These holes were used to attach the buckle securely to a leather strap using metal pins. On the fourth side, there are two prongs for attaching a fastening ring.
The research revealed that a similar buckle is preserved at the Roman-Germanic Central Museum in Mainz. Renowned scholar Mechthild Schulze-Dörrlam includes this type of buckle in her well-known catalog “Byzantine Belt Buckles and Buckle Work at the Roman-Germanic Central Museum” classifying it as type C15 (oval buckles with rectangular bronze mounts inlaid with enamel). According to M. Schulze-Dörrlam, C15 type buckles have been found in Egypt, the Eastern Mediterranean (Syria, Palestine), the western Black Sea coast, Italy, Sicily, Germany, and France. She dates this type to the late 5^th – early 6^th centuries. M. Schulze-Dörrlam also proposes that because these buckles (gilded with glass inlays) were decorated with colored glass rather than precious stones, they likely did not belong to the imperial aristocracy of Byzantium but might have been used by high-ranking foreign individuals living and serving in the Byzantine Empire, such as the Ostrogoths. She bases this theory on specific tombs where Ostrogothic warriors were buried.
Naturally, the question arises: how this part of the buckle appeared in the early medieval layer of the Nokalakevi settlement?
As known, in the coastal cities and fortresses of Lazika, from the late 1^st century onward, Roman and later Byzantine military units were stationed intermittently, depending on the changing nature of relations with Rome and Byzantium. As for the internal regions, the Byzantine army occasionally entered, for example, in the mid-5^th century or between 527-531 AD. The Byzantine military presence in the cities of Egrisi (Lazika) increased significantly in the 530s, following the conclusion of the so‑called “Eternal Peace” in 532 AD between Emperor Justinian I (527-565 AD) and the Persian king Khosrow I Anushirvan (531-579 AD). Distrusting the peace, Justinian, began preparations for war. He sent additional troops to Egrisi, where the Byzantines began strengthening cities and strongholds. The Emperor stationed garrisons in the cities and fortresses of Egrisi. During the Byzantine-Sassanid War (540-562 AD), a Byzantine force of approximately 3,000 men was stationed in the fortress of Archaeopolis. In the Byzantine army during this period, as in the earlier Roman army, the so-called “barbarian generals” played an important role. These military leaders included Armenians, Syrians, Thracians, Slavs, Germans (Herules, Goths, Gepids), and representatives from other ethnic groups.
In our opinion, the “Ostrogothic” buckle found in Nokalakevi likely belonged to a high-ranking member of the Byzantine army, probably a representative of one of the Germanic tribes (Ostrogoths, Herules, Gepids, etc.).

ქობულეთი: მე-3 და მე-4 ფენების კაჟისა და ობსიდიანის კომპლექსები

ვალერი მანკო — 2026-01-15

2023 წელს ჩატარებული გათხრების დროს გამოვლინდა და შესწავლილ იქნა ქობულეთის ნამოსახლარის უძველესი კულტურული ფენები, რომლებიც თარიღდება გვიანი პლეისტოცენით ან პლეისტოცენიდან ჰოლოცენზე გარდამავალი პერიოდით. მე-3 ფენა წარმოდგენილია ძეგლის აღმოსავლეთ სექტორში ჰოლოცენის უძველეს ნიადაგში და ასევე 53-ე ორმოში ნაპოვნი მასალებით. ნიადაგში აღმოჩენილი კომპლექსი შეიცავს მხოლოდ ნადირობასთან დაკავშირებულ არტეფაქტებს, ხოლო 53-ე ორმოში ნაპოვნი ნივთები უფრო მრავალფეროვანია. მე-4 ფენა, რომელიც შემონახულია მხოლოდ ძეგლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, წარმოდგენილია ქვის კედლის ნაშთებით და დანგრეული ქვის ნაგებობების ფრაგმენტებით. სტრატიგრაფიულად იგი უკავშირდება შავი ფერის ნიადაგს, რომელიც, სავარაუდოდ, ალეროიდის ინტერსტადიალის ფაზას განეკუთვნება.
იარაღის წარმოების ძირითადი ნედლეული ობსიდიანი და კაჟი იყო. ობსიდიანის მთავარი საბადო ჭიკიანის მთებში მდებარეობდა. თუმცა, ადრეულ ფენებთან შედარებით, მე-3 და მე-4 ფენებში იგი საგრძნობლად მცირე რაოდენობით გვხვდება. აღნიშნულ სიმწირეს შესაძლოა განაპირობებდა ობსიდიანის მოპოვების სირთულე იმგვარ ვითარებაში, როდესაც გარშემო ტერიტორიას სავარაუდოდ არ იცნობდნენ სათანადოდ. აქედან ალბათ დასაშვებია ვივარაუდოთ: მე-3 და მე-4 ფენები, როგორც ჩანს, სამხრეთ კავკასიაში ქობულეთის ქვის ინდუსტრიის საწყის ეტაპს უნდა განეკუთვნებოდნენ.
უაღრესად ნიშანდობლივია, რომ ადგილზე გამოვლენილი ყველა არქეოლოგიური შრე ამჟღავნებს კულტურულ მსგავსებებს. არტეფაქტების ყველა კომპლექსისთვის, უადრესი ნიმუშების ჩათვლით, დამახასიათებელია წნევით ატკეჩის ტექნოლოგია, კონუსური და ტყვიისებრი ბირთვები, ბლაგვპირიანი და საჭრისის ტიპის ნივთები, რომლებიც ასოცირდება სამხრეთ კავკასიის ქობულეთურ კულტურასთან (ძვ. წ. XI–VII ათასწლეულები). ამ კულტურის წარმოშობა დაკავშირებულია ახლო აღმოსავლეთიდან მლეფაატის კულტურის მატარებელ ჯგუფთა მიგრაციასთან.
ამავდროულად, მე-3 და მე-4 ფენების მასალები მიუთითებს ქობულეთის მოსახლეობასა და იმერეთის გვიან ეპიგრავეტის ჯგუფებს შორის კონტაქტებზე. ბიპოლარული მკვეთრი რეტუშით დამუშავებული ფირფიტები მიანიშნებს, რომ სინქრონული კულტურული ტრადიციების მატარებელ აღნიშნულ ხალხებს შორის ადგილი ჰქონდა ტექნოლოგიური ცოდნის გაცვლას. ამგვარად, ქობულეთის კულტურის წარმოშობამ შექმნა ფართო ქსელი, რომელიც აკავშირებდა სამხრეთ კავკასიასა და ახლო აღმოსავლეთს. ამ ქსელმა, სავარაუდოდ, საფუძველი ჩაუყარა ახლოაღმო-სავლური ინოვაციების, მათ შორის ნეოლითური ცხოვრების წესის, შემდგომ გავრცელებას.

არქეოლოგიური გათხრები ილმაზლოს მრავალფენიან ნამოსახლარზე

გიორგი გოგოჭური — 2026-01-15

The settlement is located near the village of Ilmazlo in the Marneuli Municipality, on the right bank of the Mtkvari River (Fig. I_1-2). Excavations conducted at the site on multiple occasions have revealed cultural layers from various periods, spanning from the Early Bronze Age to the 9^th-10^th centuries CE.
In 2024, different levels of the cultural layer dating to the Early Middle Ages were revealed at the settlement, where remains of wooden and mudbrick structures, hearths, and storage pits were uncovered (Fig. II-IX). The majority of artifacts were ceramic vessels. Glassware and glass bracelets were also found. Among the stone materials, notable finds include millstones and stone lids, as well as a marble basin. From the category of jewellery, a bronze pin and a carnelian ring were discovered (Tab. X-XI).
The material dates from the 5^th to 9^th centuries CE. During excavation, samples of ceramics from the Classical period were frequently encountered; however, no intact cultural layers from this period were identified (Fig. XI_21,22,24). Nevertheless, it can be assumed that there was a relatively intensive settlement here during the 4^th-3^rd centuries BCE.
The excavated material represents a significant source for reconstructing the economic life of the population of Kvemo Kartli during the Early Middle Ages. Soil samples revealed the presence of two species of wheat, barley, millet, grapevine, flax, pea, lentil, ervil, broad bean, cotton, hemp, peach, and walnut. The analysis of osteological material indicates that, alongside other branches of agriculture, the population primarily engaged in the husbandry of small ruminants (sheep and goats). Cattle were kept to a lesser extent, while pigs were even less common. The proportion of wild animal remains is low, suggesting that the community’s demand for meat was met predominantly through the exploitation of domestic livestock. The settlement was affected by fire. Its destruction is presumably linked to the Arab commander Abul Qasim’s invasion in the South Caucasus in 914 CE.

გოხნარის წმ. გიორგის ეკლესიის ტერიტორიაზე არსებული სამარხების არქეოლოგიური კვლევის შედეგები

დავით სულხანიშვილი — 2026-01-15

The archaeological study of the cemetery located in the courtyard of St. George’s Church in Gokhnari holds particular significance. This monument has repeatedly become the subject of discussion in scientific circles due to the relief compositions present on the tombstones. Until 2018, the main purpose of research was to explain the carving technology and determine their memorial attribution through observation of the subjects. As for archaeological excavations, no work had been conducted in this direction.
The article presents the results of archaeological investigations conducted by “Khvamlis Amqari” in 2018-2020. In the first season, the expedition conducted field surveys, small-scale cleaning work, and studied one of the burials existing in the church courtyard. It should be noted that the precise boundaries of the grave could not be determined during this phase. Consequently, it was hypothesised that the relief-carved tombstones might have marked a single, large collective burial. Accordingly, the purpose of the work planned for the second field season was to verify the expressed assumptions and many other hypotheses based on additional archaeological excavations and analysis of osteological material.
In 2020, archaeological excavations were conducted on two burials adjacent to the south-west of the grave uncovered during the first season. Excavation revealed that the burials had been reused multiple times for interments across different periods, which was confirmed by bone remains revealed at three distinct levels and the presence of stone-built burial constructions.
To assess the revealed archaeological picture, bone samples were submitted for radiocarbon dating at the Tandem Laboratory of Uppsala University and Ancient DNA analysis at Sweden’s national SciLifeLab.
The radiocarbon results indicated that the earliest burial layer (lowest level) dates from the turn of the 10^th-11^th centuries, while the late (upper level) corresponds to the 12^th-13^th centuries. Notably, it was established that the disarticulated skeletal remains in the upper level predate the anatomically intact individual interred in an orderly manner in the so-called middle level. These findings further support scholarly claims regarding the contemporaneity of St. George’s Church and the Gokhnari cemetery, dating to the transition from the 10^th to 11^th centuries.
Regarding ancient DNA research, 13 samples were submitted for analysis to Sweden’s national SciLifeLab. For most of them, Y chromosome and mitochondrial DNA haplogroups were deciphered, enabling us to determine the sex of the individuals and to infer aspects of their ethnic or regional background.
The scale of the archaeological field work and the results of laboratory data of osteological material at our disposal are, of course, insufficient for constructing a comprehensive understanding or drawing definitive conclusions. Accordingly, continued multidisciplinary research is essential for the full investigation and interpretation of the cemetery.

შემოკლებათა განმარტება

2026-01-15

ტრანსლიტერაციის სახელმძღვანელო წესი

2026-01-15

ავტორთა შესახებ

2026-01-15

მრავალმხრივ საყურადღებო და საჭირო წიგნი

ვალერიან ვაშაკიძე — 2026-01-15

ჩვილედი ღმრთისმშობლის სახე სვეტიცხოვლის დასავლეთ ტიმპანის მხატვრობაში და მისი მომგებლის საკითხის შესწავლისათვის

ლალი ოსეფაშვილი — 2026-01-15

The aim of this paper is to study the composition of the Virgin with Child depicted on the western tympanum of Svetitskhoveli Cathedral. Not much has been written about the icon in scientific literature. Researchers associated the image with the famous Portaitissa Icon from the Iveron Monastery on Mount Athos. However, no thorough research exists. The inscription in Mkhedruli script mentions that the entire gate was renovated by Varlam Exarchos (a Georgian by origin, son of David, the Duke of Ksani), and also records the date: October 1, 1813. I believe that, at the time, the appropriate course of action would have been to renew and restore the existing painting rather than to create an entirely new composition. This view is supported by a detailed study and analysis of the iconography, artistic technique, and historical evidence – particularly the identification of the donor as a 17^th-century figure. The southern wall of the gate contains a stone commemorating Catholicos Domentius, indicating the date of his death as 1676. Paleographers and historians have identified him as Doment’ius III, Catholicos-Patriarch of Georgia (1660-1676) and a cousin of Vakhtang V, a representative of the Mukhrani branch of the Bagrationi dynasty. It appears that the painting on the western tympanum of the temple dates to this period and may, in fact, represent a copy or renewal of an earlier work. I attribute the donorship to Ashotan Mukhranbat’oni, the brother of Doment’ius III, who rose to prominence during the reign of George XI and was actively involved in activities on Mount Athos between 1672 and 1688. It is reasonable to assume that during this period, the Athonite type of the Virgin’s iconography appeared in Svetitskhoveli, and its presence in the church known as Sioni is perceived as entirely natural. In 1892, the composition was repainted and restored together with the altar decoration.
In earlier periods, the image of the Virgin as the Theotokos (God-bearer) evolved into that of the Heavenly Queen, the “Supernatural Protector”, becoming a visual symbol associated with victory, intercession and salvation. This is why her icon was depicted at the main entrance of the church.
At the same time, it is important to note that at the beginning of the 16^th century, a period of renewed activity and restoration also commenced on Mount Athos. Notably, between 1500 and 1504, under the patronage of the atabeg (governor) of Samtskhe, the icon of Portaitissa – also known as the Iviron icon – was adorned with a carved cover. This iconographic type, featuring the Archangels Michael and Gabriel worshipping the Virgin and the Christ Child, became widely disseminated. Scholars who study the relics, manuscripts, and other artifacts of Mount Athos have identified compelling parallels in this context. Athos is called “The garden of the Virgin” (this name has been established since the early 16^th century), and the icons of the Virgin, in miraculous traditions and narratives, are referred to as the “flowers of this garden”. If we recall, according to ,,The Life of Saint Nino“ the king decided to build a temple in the royal garden, and rightly so, the “pillar of life” was erected here.
Thus, it becomes clear that the conceptual connection between the triumphal, solemn composition of the Virgin with Christ and the Archangels serves as an expression of heavenly glorification, welcoming us before we enter the temple and guiding us toward that paradise, where the “pillar of life” sprouted and was established, like a new “tree of life.” There, the robe of the Lord was buried – an object that, according to tradition, the Savior will wear at the Second Coming.

ივანე ჯავახიშვილი და ქართული ხელოვნება

კიტი მაჩაბელი — 2026-01-15

It is difficult to find a field of Kartvelology to whose development Ivane Javakhishvili did not contribute. His scientific range was wide, his research interests were versatile. Among the many issues that the scientist studied, the history of Georgian art occupied an important place. The article is dedicated to the contribution of Iv. Javakhishvili to the study of the history of Georgian art. From the very first steps of his activity, he paid great attention to the issues of researching the history of Georgian material culture. In his works, he repeatedly noted the importance of national art monuments in the history of the country. Iv. Javakhishvili firmly maintained that the study of art history must follow two complementary approaches: analysis of written sources and examination of material remains.
The scientist attached special importance to identifying ancient terminology related to art in written sources and their use in the study of art monuments. The scientist continued to search for information about art monuments in Georgian and foreign sources throughout his career.
Of particular importance in the study of the history of Georgian architecture is Iv. Javakhishvili’s work “The Art of Construction in Ancient Georgia”, which is essentially a serious study of medieval Georgian architecture. The work collects ancient terms related to construction art and provides an impressive picture of the development of Georgian secular and religious architecture. The scientist sees ancient Georgian construction art on a large scale and focuses on medieval Georgian fresco art and the problems of creating a historical portrait.
The research of Iv. Javakhishvili devoted to various spheres of Georgian material culture is important; among which the research devoted to Georgian historical clothing is noteworthy, in which a completely new approach is used to this most important issue of the history of Georgian culture. The issues of the history of Georgian weapons, military equipment, furniture and utensils are also investigated. These studies are accompanied by numerous examples of old Georgian terminology.
The article discusses Iv. Javakhishvili’s contribution to the development of museum work in Georgia, his active work in the Georgian State Museum, his participation in organizing the 750^th anniversary exhibition of “The Knight in the Panther’s Skin”, and his care for the creation of ethnographic museums in various parts of Georgia.
The role of Iv. Javakhishvili in the development of Georgian archaeology, his contribution to the creation of the foundations of medieval archaeology, and his role in the work of archaeological expeditions in the Mtskheta region are emphasized.
Iv. Javakhishvili used the works of art as “historical documents”, of which we have numerous examples in his works. When discussing the successful eras of the country, he uses outstanding examples of art as illustrations.
The article particularly notes Iv. Javakhishvili’s care for the protection of art monuments, and shows the deeply understood measures for the preservation of cultural heritage. The researcher especially notes the importance of medieval Georgian historical sculpture and painting for the study of the country’s history and the necessity of their special protection. Iv. Javakhishvili’s contribution to the study of national music is also discussed.
In Iv. Javakhishvili’s works, in which he touches on a wide range of issues of the history of Georgian art, we see how a century ago the great Georgian scientist cared about problems that are still relevant for the study of art history and the development of modern art.

ქართული ფასადის დეკორის პერფორმატიული ასპექტები

ერგა შნეურსონი — 2026-01-15

ჯვრის, ოშკის, ნიკორწმინდის და სხვა მრავალი ძეგლის ფასადის წინაშე მდგარმა ადამიანმა შეიძლება წარმოიდგინოს და, გარკვეულწილად, შეიგრძნოს კიდეც ის ზემოქმედება, რასაც შუა საუკუნეებში მათი მხილველი განიცდიდა. დღესაც კი დეკორატიული სისტემა მკაფიო, გასაოცრად მდიდარი და განსაცვიფრებელია თავისი პროპორციებით, რიტმითა და სილამაზით.
ამგვარად, სკულპტურული სცენები დღემდე გვახსენებს ქვეყნის ისტორიასა და იმდროინდელ ადგილობრივ მოვლენებს საქართველოში, აღძრავს რელიგიურ განცდებს და აღტაცებას იწვევს. მათი საშუალებით გამოსახულების შინაგანი ძალა გამოიყენებოდა მრავალმნიშვნელოვანი პრინციპების რეალიზაციისათვის.
ახალი და ძველი სკულპტურული ფასადების შედარება წარმოაჩენს ცვლილებას ან ევოლუციურ ეტაპს მათი დეკორის განვითარებაში. სკულპტურული ფასადები ქმნიდა კიდევ ერთ, ხილულ ინტერპრეტაციულ ფენას, რომელიც წარმოაჩენდა პოლიტიკურ კავშირს ეკლესიის ნაგებობასა და მნახველებს შორის. მნახველთა მოძრაობა და მათ მიერ სცენებზე ან თუნდაც ცალკეულ დეტალებზე დაკვირვება შესაძლებელს ხდიდა გაეაზრებინათ მოვლენა და მთელი მისი ისტორია. მათი მახსოვრობა კიდევ უფრო ძლიერდებოდა არქიტექტურის ვიზუალური საშუალებებით, ქანდაკებებით და, დიდი ალბათობით, პროცესიებისა და ლოცვების საშუალებითაც. წმინდა ადგილის გარშემო არსებული ლანდშაფტი ქმნიდა საკრალურ ატმოსფეროს და, ამგვარად, აძლიერებდა მორწმუნეთა სულიერ განცდებს, წმიდა ადგილებში შესვლამდე და მის შემდეგაც. ქროსლი თავის ნაშრომში Ductus and Memoria ამტკიცებდა, რომ „ამ ესეს მიზანია ტაძარი აღვიქვათ არა როგორც ტექსტი, არამედ როგორც გამოცდილება და შევისწავლოთ ურთიერთკავშირი ესთეტიკასა და პერფორმანსს შორის“. ამგვარად, იგი გოთიკური ფასადების სკულპტურას „წმინდა წიგნს“, summa in stone-ს, უწოდებს, რაც ძალზე ესადაგება ქართული ეკლესიების ფასადებს.
ხელოვნების ნიმუში არ არსებობს როგორც დამოუკიდებელი, თვითმყოფადი ობიექტი. პირიქით, ის არის გამოცდილება, რომელიც ცვლის ადამიანს და ზემოქმედებს ადამიანზე, რომელსაც მასთან აქვს შეხება. რაც შეეხება რელიგიურ ხელოვნებას საქართველოში, სკულპტურული ფასადები მხოლოდ ხელოვნების ნიმუშებად არ მოიაზრებოდა. პირიქით, ისინი იწვევდნენ მთელ ჯაჭვურ რეაქციას: რელიეფები ურთიერთმოქმედებდა მაყურებლებზე, აძლევდა მათ შესაძლებლობას განეცადათ ჭეშმარიტების ამოფრქვევა, აღძრავდა მძაფრ ემოციებს, რაც ძლიერდებოდა პროცესიების, ლოცვების, მუსიკისა და ამაღლებული პეიზაჟების მეშვეობით. ხელოვნების ნიმუში გამოწვევა იყო მაყურებლისთვის, უპირველესად თავისი მიმეტიკური, თვითრეფლექსიური და რეპრეზენტაციული ბუნების წყალობით.
ფასადების პერფორმატიული ასპექტები სცილდება სტატიკური საკრალური გამოსახულების ჩარჩოებს და გარდაიქმნება მასშტაბურ და ტრანსფორმაციულ აქტად. ამდენად, ქანდაკებები უნდა აღიქმებოდეს როგორც ფასადებზე წარმოდგენილი დრამა. ამასთან დაკავშირებით ჩნდება კითხვა: როგორ აღიქვამდა მაყურებელი ასეთ მხატვრულ პროგრამას? რა ძალა ჰქონდათ და აქვთ ხელოვნების ნიმუშებს, რომლებიც დღესაც ისევე ზემოქმედებენ მაყურებელზე, როგორც მაშინ?
საკრალური ხელოვნების ნიმუში შეგვახსენებს, რომ მისი არსებობის რეჟიმი „სკულპტურული ფასადების დამკვირვებლის სულიერი მდგომარეობის გარდასახვაში“ მდგომარეობს. რელიგიური სახეების გააზრებაში გადამწყვეტ ფაქტორს არ წარმოადგენს ფორმა, სტილი ან ესთეტიკა, არამედ მაყურებლის ემოციური გამოხმაურება და რეაქცია. საქართველოში ეს კონსტრუქცია, ჩემი არგუმენტით, ვიზუალიზებულია მეტაფორული პაროხეტის – ქანდაკებათა ფარდის – სახით, რომელიც ეკლესიის მთელ ნაგებობაზეა გაშლილი.

სამონასტრო წმინდანის თაყვანისცემის ისტორიიდან

ნინო ჭიჭინაძე — 2026-01-15

The cult of saints constituted a significant aspect of Christian piety for many centuries. From the fourth century onward, the integration of saints into the Eucharistic Liturgy exemplifies their prominent role in religious practice.
This paper examines The Life of Giorgi Mtats’mindeli (George Hagiorites or George of the Holy Mount, 1009–1065), composed between 1066-1067/72 by Giorgi Mtsire (George the Lesser). This hagiographic text, authored by the eyewitness of the described events, serves as a valuable primary source that illuminates various dimensions of the historical and religious context of the period.
The narrative provides a detailed account of the establishment of the cult of St. Giorgi, a distinguished figure in Georgian religious and cultural history. The text outlines the efforts of Blessed P’etre and his brother Ioane, Bishop of Ch’q’ondidi (in western Georgia), to commemorate the departed father. Their initiatives included the designation of a feast day for Giorgi and the selection of his burial site, thereby laying the foundations for the veneration of a monastic saint.
Particularly noteworthy is the role of a specific icon described in the text, which depicts Saints Giorgi and Ekvtime interceding before the Virgin. As is well established in Christian tradition, saints functioned as protectors and intercessors, a concept vividly expressed through the iconography of the icon described in the Life. Commissioned by P’etre and Ioane for Giorgi’s tomb, the icon played a central role in the veneration practice of the saints.
The Life also offers valuable insight into the social networks and the status of Georgian Athonite monks, further enriching our understanding of monastic life and the tradition of establishing saints’ veneration.